Sint-Trudokerk Opitter

Het retabel van Opitter

Historiek

Over de oorsprong van het retabel van Opitter is hij gebrek aan historische bronnen niets met zekerheid geweten. Mogelijk werd het besteld om op het hoofdaltaar van de parochiekerk Sint-Trudo te Opitter geplaatst te worden. Het dateert van ca. 1540. Wel weten we dat het vervaardigd werd in een Antwerps atelier. Hiervan getuigen ondermeer de merktekens, die zowel op de bak als op verscheidene gebeeldhouwde groepjes werden aangebracht. Ook stilistisch en iconografisch past liet volledig in de retabelproductie die in de eerste helft van de 16de eeuw vanuit Antwerpen naar een groot deel van Europa werd uitgevoerd. Namen van schrijnwerkers, beeldsnijders of schilders zijn voor dit retabel niet gekend. Men mag aannemen dat het werk aan meerdere gespecialiseerde meesters werd toegewezen.

Vroegere restauraties

In 1861 werd het retabel in de kerk gesignaleerd. Het bevond zich in slechte toestand: de zijluiken waren afgehaakt en over de predella werd niets vermeld. Van deze predella bleek achteraf slechts één geschilderd paneel met de voorstelling van het Laatste Avondmaal bewaard te zijn gebleven. In 1875 werd het retabel te Brussel gerestaureerd door de beeldhouwer M. De Haen. Schilder F. Meertz stond in voor de restauratie van de polychromie. De restaurateur van de zijluiken is onbekend. Na deze restauratie werd het retabel met de zijluiken terug in de kerk geplaatst boven het altaar in de zuidelijke zijbeuk De kleinarchitectuur werd gedeeltelijk hersteld of vernieuwd. Een soldaat en twee engelen op de tussenstijlen werden toegevoegd. Een tweede restauratiecampagne werd uitgevoerd in 1913—1914 door het atelier van Leon Bressers te Gent; de restauratie van de luiken werd toegewezen aan schilder M. Maillard van Antwerpen. Bressers stond ook in voor de vervaardiging van het nieuwe hoofdaltaar en de neogotische predella.

Restauratie 1994-1996

Het retabel van Opitter werd als topstuk tentoongesteld in de kathedraal van Antwerpen tijdens “Antwerpen, culturele hoofdstad” in 1993. Na de retabeltentoonstelling werd het voor restauratie overgebracht naar de ateliers van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) te Brussel. Daar werden de gebeeldhouwde stukken uit de bak gehaald en geïnventariseerd. Eerst werd de polychromie, waar nodig, opnieuw gefixeerd en nadien bestudeerd. Dan volgde een voorzichtige reiniging. Onder een laag dikke gele vernis, die eerst werd weggenomen, werden ook lokale overschilderingen in olieverf en sporen van bronzine op het verguldsel verwijderd. Zo kwamen de oorspronkelijke, nog frisse kleuren opnieuw aan de oppervlakte. Aan het verguldsel van vorige restauraties werd niet geraakt. Na deze ingreep werden, waar nodig, retouches aangebracht en kreeg het geheel een fijne vernislaag. De stukken werden dan terug op hun plaats in de bak gemonteerd. De zijpanelen werden afgehaakt en de opstuwingen in de verflaag gefixeerd. Net als de predella werden ze aan een grondig onderzoek onderworpen. Met de infraroodcamera werd de onderliggende tekening bestudeerd en de UV-stralen en radiografie gaven informatie over de toestand van de picturale laag en het vernis. Dan volgde een voorzichtige reiniging in meerdere etappes. Minderwaardige retouches van vroegere restauraties werden verwijderd. De lacunes werden met mastiek opgevuld en nadien gerestaureerd. Het geheel werd opnieuw afgewerkt met een fijne vernislaag.

Niets is te vergelijken met het onvolprezen passieretabel uit de kerk van Opitter. Tijdens Antwerpen, culturele hoofdstad van Europa, werd het zelfs naar de Antwerpse kathedraal gebracht om tentoongesteld te worden tussen andere retabels uit alle hoeken van de wereld.

Het retabel is een visualisering van het passieverhaal en andere bijbelse taferelen. Het is één groot stripverhaal want naast een decoratieve functie hadden retabels ook een belangrijke didactische functie. Analfabete middeleeuwers konden hierdoor op een eenvoudige en aanschouwelijke manier vertrouwd geraken met de fundamentele geloofswaarheden.

Brochure Open Monumentendag 2006 - Import/Export in Bree